Bible hi in tinin kan kawl vekin a rinawm. Thenkhat chu tawngtai hman
lo khawpin kan tul a, Bible pawh kan chhiar hman meuh lo. Kristiante
tan chuan Bible hi ram kan lâkna hmanrua ber a ni a. Camping, crusade,
sermon leh inzirtirna kawng tinrengah Bible hi kan hmanrua tha ber a
ni. Tunlai khawvelah football a lâr em em mai a, chanchinbu (journal)
chihrang hrang kan thlirin football chanchinin a khat a ni deuh ber.
Bible ai mahin hêng football chanchinte hian chhiar a hlawh mah zawkin
a lang. Punkhawmnaah te, Pathian thu sawiho aiin football lam hi a tla
tha zawk zel. Buaipui tham Isua, Nunpui tham Bible tih aiin buaipui
tham football tih hi tunlai khawvel thupui a ni ta. Chuvangin, Bible
chhiar ngai lo te, Bible ngainâ lo te, Pathian Thu aia chanchin thar
buaipui zawktu te, Pathian Thu a taka nunpui turin Bible-ah i kir ang
u.
(1) ‘Bible’ Awmzia
Mediterranean tuipui kamah khaw pakhat “Gebal” a awm a. Chu
khua chu phairuang lehkhapuan siam chhuahna leh hralhna hmuh a nih
avangin Grik hote chuan he khaw hming hi “biblos” tiin an lam a,
“lehkhabu” tihna a ni. Lehkhabu pakhat aia tam sawi nan “biblia”
“lehkhabute” an ti. Latin tawng pawhin “biblia” an ti ve tho va,
French tawng erawh chuan “La Bible” an ti a. Chuta tang chuan English
thumal “Bible” tih hi a lo piang ta a ni. Bible tih chu ‘Lehkhabute’
tihna mai ni mah se, Pathian Lehkhabu Thianghlim sawi nan chauh an
hmang ta a. Khawvelah lehkhabu tam tak awm mah se, Pathian thawkkhum
Bible chu “Holy Bible” an ti bik a, “Pathian Lehkhabu Thianghlim” tiin
Mizo Bible-ah phei chuan ziak a ni nghe nghe.
Bible hi Latin tawng “scriptura” (thuziak/lehkhabu) atanga
lo kalin “Lehkhaziakte” (Scriptures) tia sawi a ni bawk (2 Tim
3:15-16). ‘Thuthlung Hlui’ tih tawngkam hmang hmasa bertu chu Sardis
khaw bishop Melito a ni a. C.E 170-ah a thian Onesima hnena lehkha a
thawnah, “Thuthlung Hlui lehkhabu ngun taka ka zir chian hnuah fel
taka siam remin ka rawn thawn a che” tiin a ziak a ni.
(2) Bung leh Chang then dan
Kan Bible hi khawmual pui pathum Asia, Africa leh Europe
atanga ziak a ni a, a ziakna tawng chi thum Hebrai, Grik leh Aramic
tawngte hman a ni. A ziaktu mi 40 vel an ni a, an ziak hun chhung kum
1500 (BC 1600 – 100 CE) a ni. Thuthlung Hlui bu 39 hi C.E 90 velah
Jamnia khuaa Kohhran Council-in Bible (Canon) atan a pawm a; Thuthlung
Thar bu 27 hi C.E 397 khan Carthage khua (N. Africa) a Kohhran
Council-in a pawm fel leh a, tichuan protestant kohhrante chuan bu 66
hi Bible-ah kan lo pawm ta a ni.
A tirah chuan Bible hian bung leh châng a nei lo va. AD
1228 khan Stephan Langton-an a bung (chapters) te hi a vuah fel vek a;
1448-ah R. Nathan-an Thuthlung Hlui bute hi a Châng (verse) a thenfel
a, 1551-ah Robert Stephan-an Thuthlung Thar bute hi a Châng (verse)
thenin a vuah fel vek a. A bung leh châng thenfel hnua Holy Bible
chhut chhuah hmasak ber chu “Geneva Bible” a ni a, 1560 velah chhut
chhuah a ni.
(3) Pathian min biakna
Aelfric-a chuan, “Kan tawngtai hian Pathian kan bia a,
Bible kan chhiar hian Pathianin min bia a ni…” a ti. Tunah chuan
Thuthlung Hlui hun angin Pathian aw hi benga hriat a ni tawh lo va.
Chuvangin, tawngtai ngai lo chuan Pathian a be ngai lo va, Bible
chhiar ngai lo chu Pathianin a be ngai lo tihna a ni. Thuhriltute ngei
pawh hian thu thar dawng turin tawngtai leh Bible chhiar nan hun kan
pe tâwk lo hle. Alfred Tennyson-an, “Bible chhiar hi Education a tling
hrim hrim,” a ti. Bible hi Pathianin mihringte hnena a hmangaihna
lehkhathawn ropui ber a ni a. Bible chhiar ngai lo chuan nun tlo tak a
hmu ngai lo vang.
(4) Pathian Thu
Theologian lâr tak mai, Karl Bath-an, “Pathian Thu kan tih bulpui ber
chu ‘Thu tisaa lo chang Isua Krista hi a ni. A thuah hnihna chu
Pathian thuziak Bible a ni a, a thuah thumna chu Kohhranten ‘Thu’ an
hril hi a ni” a ti. Martin Luthera pawhin, “Bible hi a nung a, ka
hnenah thu a sawi thin, ke a nei a, ka hnungah a lo kal zel thin, kut
a nei a, min chelh reng thin a ni” a ti. Paula pawhin, “Pathian thu
hia nung a, thil a tithei a…” (Heb. 4:12) a tih angin, Pathian Thu
nung thiltithei chuan a chhiartute nun a khawih dan hi a mak hle.
Misual
pakhat River-an Rom 6:23, “Sual man chu thihna a ni,” tih a chhiar a.
Vawi thum a chhiar hnu chuan, “Kei zawng hlawh lâk hmain ka bâng e,”
tiin a sual a sim hmiah an ti. Della Adams-chuan, “Lehkhabu dangte
chuan hriatzauna min pe a, Bible erawh chuan nun danglamna min pe,” a
ti a ni.
William W. Ayer-an, “Lehkhabu dang chu a chhiarin ka chhiar thin a,
Bible erawh chuan min chhiar zawk thin,” a ti a ni. Bible chhiar
mamawh lo leh tawngtai mamawh lo khawpa nung thei kan awm âwm lo ve.
Pathianin a hlat che emaw i tih laiin Sam 139 hi chhiar la;
suala i tlûk laiin Sam 51 leh 1 John 1 chhiar rawh. Natna
khuma i mut laiin Sam 41; huaisenna i mamawh laiin Josua 1:1-9;
hlauhna hmuna i awm chuan Sam 91; I hma lam thim mupa i hriat laiin
Kolosa 3; I lungngaih laiin John 14 leh Sam 46; Pathian aia khawvel
thil i hmuh mawi laiin Sam 90; Chhandamna i rinhlelh changin Rom 8; I
thinur changin Thufingte 17:22; I vui laiin Sam 103; Hlauhna avanga I
khawhar laiin Sam 23; Nupa in inhau laiin Thufingte 15; Chhungkua in
inhauvin Sam 133 leh Thufing 17 chhiar ang che.
John Milton-a chuan Bible hlutzia hetiang hian hla a phuah a; “Ka
mut a chhuahin Bible hi ka khum a ni a, thim hnuaiah Bible hi ka êng a
ni a, ka ril a tamin Bible hi ka chaw a ni a; Hlauhna hmunah ka
ralthuam a ni a, ka dam loh laiin Bible hi ka damdawi a ni a, ka
khawharna
hmunah ka thian tha a ni. Hna ka thawhin Bible ka hmanraw hriam a ni
a, hla ka sakin Bible hi ka rimawi a ni a, mâwlna zan thimah Bible hi
min tifingtu a ni a, bo pilna kawngah min hruai ngiltu a ni a, vâwtin
min hmehin Bible hi ka mei lum a ni a, thla ka neih loh avangin ka
thla a ni,” a ti.
Bible hi kan nun pêng tinreng atan hmasawnna a nih bakah mimal,
chhungkua, kohhran, khawtlang, ram leh hnam tan hmasawnna hnâr a ni.
US President I-nain, “Pathian leh Bible tel lo chuan khawvelah ro a
rel dik theih loh,” a ti. Africa lalin Britain ropuina thurûk hriat
duhin a zawt a. Queen Victoria chuan a kut ding lama Bible keng
chungin, “Kan ropuina thurûk chu he Bible hi a ni tih lal chu hrilh
rawh u,” a ti a ni.
“Bible-ah kir leh rawh” tih hi ringtute kan inenfiahna tur pawimawh
tak a ni. “Bible-in a ti” tih aiin “chumi chuan a ti,” “ka ngaih dan
chuan” tih hi kan hmang uar zawk a. Bible thuneihna kan hlam chhiah
thin. Beroia khuaa mite chuan mi thusawi a dik leh dik lo an fiahna
chu Bible atangin an teh dik thin a ni (Tirh. 17:11). ‘Ngaih dan a
tam, pawm dan a tam’ tih ang maiin Bible nena inmil lo rin dan leh
zirtirna chihrang hrang awm mah se, Bible Thu hi tehna dik lo thei lo
chu a ni. Kan zirtirna te, kan nun dan leh thiltihte hi Bible nen a
inmil tur a ni a. Sana buntu chuan a duh dan mila Sana a herh fo chuan
a mah a buai ang; a Sana her dan milin a nung zawk tur a ni. Kan duh
dan milin Bible hi kal pui lovin, Bible milin nun tum zawk ila, Bible
thuneihna kan hrefiah ang.
Khawvel lehkhabuah chuan lehkhabu pakhat, mi zawng zawng mamawh khawih
kim thei a awm lo. Bible-ah erawh chuan mi tha mamawh a awm a, mi sual
mamawh a awm a, mi hrisel leh bawrhsâwmte mamawh a awm a, mi
lungngaite leh mi lâwmte mamawh a awm a, piang hlimte mamawh a awm a,
mi thi turte mamawh a awm bawk. Chuvangin, kan mamawh chhânna kim chu
Bible hi a ni. Mimawl tifingtu, thatchhiate titaimatu, mi sualte nun
siamthatu, van kawng min kawhhmuhtu leh nunna thu ziakna chu Bible
Thianghlim hi a ni.
References:
(1) Hringnun Dictionary – C.H. Thangkhuma
(2) Thlarau Ngunhnâm – Rev. Vanlalzuata
(3) 38 Channels Study Bible
(4) The Complete Bible Quiz & Quest – Rev. Sunny Abraham
(5) Willmington’s Guide to the Bible – Dr. H.L. Willmington
lo khawpin kan tul a, Bible pawh kan chhiar hman meuh lo. Kristiante
tan chuan Bible hi ram kan lâkna hmanrua ber a ni a. Camping, crusade,sermon leh inzirtirna kawng tinrengah Bible hi kan hmanrua tha ber a
ni. Tunlai khawvelah football a lâr em em mai a, chanchinbu (journal)
chihrang hrang kan thlirin football chanchinin a khat a ni deuh ber.
Bible ai mahin hêng football chanchinte hian chhiar a hlawh mah zawkin
a lang. Punkhawmnaah te, Pathian thu sawiho aiin football lam hi a tla
tha zawk zel. Buaipui tham Isua, Nunpui tham Bible tih aiin buaipui
tham football tih hi tunlai khawvel thupui a ni ta. Chuvangin, Bible
chhiar ngai lo te, Bible ngainâ lo te, Pathian Thu aia chanchin thar
buaipui zawktu te, Pathian Thu a taka nunpui turin Bible-ah i kir ang
u.
(1) ‘Bible’ Awmzia
Mediterranean tuipui kamah khaw pakhat “Gebal” a awm a. Chu
khua chu phairuang lehkhapuan siam chhuahna leh hralhna hmuh a nih
avangin Grik hote chuan he khaw hming hi “biblos” tiin an lam a,
“lehkhabu” tihna a ni. Lehkhabu pakhat aia tam sawi nan “biblia”
“lehkhabute” an ti. Latin tawng pawhin “biblia” an ti ve tho va,
French tawng erawh chuan “La Bible” an ti a. Chuta tang chuan English
thumal “Bible” tih hi a lo piang ta a ni. Bible tih chu ‘Lehkhabute’
tihna mai ni mah se, Pathian Lehkhabu Thianghlim sawi nan chauh an
hmang ta a. Khawvelah lehkhabu tam tak awm mah se, Pathian thawkkhum
Bible chu “Holy Bible” an ti bik a, “Pathian Lehkhabu Thianghlim” tiin
Mizo Bible-ah phei chuan ziak a ni nghe nghe.
Bible hi Latin tawng “scriptura” (thuziak/lehkhabu) atanga
lo kalin “Lehkhaziakte” (Scriptures) tia sawi a ni bawk (2 Tim
3:15-16). ‘Thuthlung Hlui’ tih tawngkam hmang hmasa bertu chu Sardis
khaw bishop Melito a ni a. C.E 170-ah a thian Onesima hnena lehkha a
thawnah, “Thuthlung Hlui lehkhabu ngun taka ka zir chian hnuah fel
taka siam remin ka rawn thawn a che” tiin a ziak a ni.
(2) Bung leh Chang then dan
Kan Bible hi khawmual pui pathum Asia, Africa leh Europe
atanga ziak a ni a, a ziakna tawng chi thum Hebrai, Grik leh Aramic
tawngte hman a ni. A ziaktu mi 40 vel an ni a, an ziak hun chhung kum
1500 (BC 1600 – 100 CE) a ni. Thuthlung Hlui bu 39 hi C.E 90 velah
Jamnia khuaa Kohhran Council-in Bible (Canon) atan a pawm a; Thuthlung
Thar bu 27 hi C.E 397 khan Carthage khua (N. Africa) a Kohhran
Council-in a pawm fel leh a, tichuan protestant kohhrante chuan bu 66
hi Bible-ah kan lo pawm ta a ni.
A tirah chuan Bible hian bung leh châng a nei lo va. AD
1228 khan Stephan Langton-an a bung (chapters) te hi a vuah fel vek a;
1448-ah R. Nathan-an Thuthlung Hlui bute hi a Châng (verse) a thenfel
a, 1551-ah Robert Stephan-an Thuthlung Thar bute hi a Châng (verse)
thenin a vuah fel vek a. A bung leh châng thenfel hnua Holy Bible
chhut chhuah hmasak ber chu “Geneva Bible” a ni a, 1560 velah chhut
chhuah a ni.
(3) Pathian min biakna
Aelfric-a chuan, “Kan tawngtai hian Pathian kan bia a,
Bible kan chhiar hian Pathianin min bia a ni…” a ti. Tunah chuan
Thuthlung Hlui hun angin Pathian aw hi benga hriat a ni tawh lo va.
Chuvangin, tawngtai ngai lo chuan Pathian a be ngai lo va, Bible
chhiar ngai lo chu Pathianin a be ngai lo tihna a ni. Thuhriltute ngei
pawh hian thu thar dawng turin tawngtai leh Bible chhiar nan hun kan
pe tâwk lo hle. Alfred Tennyson-an, “Bible chhiar hi Education a tling
hrim hrim,” a ti. Bible hi Pathianin mihringte hnena a hmangaihna
lehkhathawn ropui ber a ni a. Bible chhiar ngai lo chuan nun tlo tak a
hmu ngai lo vang.
(4) Pathian Thu
Theologian lâr tak mai, Karl Bath-an, “Pathian Thu kan tih bulpui ber
chu ‘Thu tisaa lo chang Isua Krista hi a ni. A thuah hnihna chu
Pathian thuziak Bible a ni a, a thuah thumna chu Kohhranten ‘Thu’ an
hril hi a ni” a ti. Martin Luthera pawhin, “Bible hi a nung a, ka
hnenah thu a sawi thin, ke a nei a, ka hnungah a lo kal zel thin, kut
a nei a, min chelh reng thin a ni” a ti. Paula pawhin, “Pathian thu
hia nung a, thil a tithei a…” (Heb. 4:12) a tih angin, Pathian Thu
nung thiltithei chuan a chhiartute nun a khawih dan hi a mak hle.
Misual
pakhat River-an Rom 6:23, “Sual man chu thihna a ni,” tih a chhiar a.
Vawi thum a chhiar hnu chuan, “Kei zawng hlawh lâk hmain ka bâng e,”
tiin a sual a sim hmiah an ti. Della Adams-chuan, “Lehkhabu dangte
chuan hriatzauna min pe a, Bible erawh chuan nun danglamna min pe,” a
ti a ni.
William W. Ayer-an, “Lehkhabu dang chu a chhiarin ka chhiar thin a,
Bible erawh chuan min chhiar zawk thin,” a ti a ni. Bible chhiar
mamawh lo leh tawngtai mamawh lo khawpa nung thei kan awm âwm lo ve.
Pathianin a hlat che emaw i tih laiin Sam 139 hi chhiar la;
suala i tlûk laiin Sam 51 leh 1 John 1 chhiar rawh. Natna
khuma i mut laiin Sam 41; huaisenna i mamawh laiin Josua 1:1-9;
hlauhna hmuna i awm chuan Sam 91; I hma lam thim mupa i hriat laiin
Kolosa 3; I lungngaih laiin John 14 leh Sam 46; Pathian aia khawvel
thil i hmuh mawi laiin Sam 90; Chhandamna i rinhlelh changin Rom 8; I
thinur changin Thufingte 17:22; I vui laiin Sam 103; Hlauhna avanga I
khawhar laiin Sam 23; Nupa in inhau laiin Thufingte 15; Chhungkua in
inhauvin Sam 133 leh Thufing 17 chhiar ang che.
John Milton-a chuan Bible hlutzia hetiang hian hla a phuah a; “Ka
mut a chhuahin Bible hi ka khum a ni a, thim hnuaiah Bible hi ka êng a
ni a, ka ril a tamin Bible hi ka chaw a ni a; Hlauhna hmunah ka
ralthuam a ni a, ka dam loh laiin Bible hi ka damdawi a ni a, ka
khawharna
hmunah ka thian tha a ni. Hna ka thawhin Bible ka hmanraw hriam a ni
a, hla ka sakin Bible hi ka rimawi a ni a, mâwlna zan thimah Bible hi
min tifingtu a ni a, bo pilna kawngah min hruai ngiltu a ni a, vâwtin
min hmehin Bible hi ka mei lum a ni a, thla ka neih loh avangin ka
thla a ni,” a ti.
Bible hi kan nun pêng tinreng atan hmasawnna a nih bakah mimal,
chhungkua, kohhran, khawtlang, ram leh hnam tan hmasawnna hnâr a ni.
US President I-nain, “Pathian leh Bible tel lo chuan khawvelah ro a
rel dik theih loh,” a ti. Africa lalin Britain ropuina thurûk hriat
duhin a zawt a. Queen Victoria chuan a kut ding lama Bible keng
chungin, “Kan ropuina thurûk chu he Bible hi a ni tih lal chu hrilh
rawh u,” a ti a ni.
“Bible-ah kir leh rawh” tih hi ringtute kan inenfiahna tur pawimawh
tak a ni. “Bible-in a ti” tih aiin “chumi chuan a ti,” “ka ngaih dan
chuan” tih hi kan hmang uar zawk a. Bible thuneihna kan hlam chhiah
thin. Beroia khuaa mite chuan mi thusawi a dik leh dik lo an fiahna
chu Bible atangin an teh dik thin a ni (Tirh. 17:11). ‘Ngaih dan a
tam, pawm dan a tam’ tih ang maiin Bible nena inmil lo rin dan leh
zirtirna chihrang hrang awm mah se, Bible Thu hi tehna dik lo thei lo
chu a ni. Kan zirtirna te, kan nun dan leh thiltihte hi Bible nen a
inmil tur a ni a. Sana buntu chuan a duh dan mila Sana a herh fo chuan
a mah a buai ang; a Sana her dan milin a nung zawk tur a ni. Kan duh
dan milin Bible hi kal pui lovin, Bible milin nun tum zawk ila, Bible
thuneihna kan hrefiah ang.
Khawvel lehkhabuah chuan lehkhabu pakhat, mi zawng zawng mamawh khawih
kim thei a awm lo. Bible-ah erawh chuan mi tha mamawh a awm a, mi sual
mamawh a awm a, mi hrisel leh bawrhsâwmte mamawh a awm a, mi
lungngaite leh mi lâwmte mamawh a awm a, piang hlimte mamawh a awm a,
mi thi turte mamawh a awm bawk. Chuvangin, kan mamawh chhânna kim chu
Bible hi a ni. Mimawl tifingtu, thatchhiate titaimatu, mi sualte nun
siamthatu, van kawng min kawhhmuhtu leh nunna thu ziakna chu Bible
Thianghlim hi a ni.
References:
(1) Hringnun Dictionary – C.H. Thangkhuma
(2) Thlarau Ngunhnâm – Rev. Vanlalzuata
(3) 38 Channels Study Bible
(4) The Complete Bible Quiz & Quest – Rev. Sunny Abraham
(5) Willmington’s Guide to the Bible – Dr. H.L. Willmington
: By Pastor Samuela
Yongon
Yongon
1 comment:
Chhiar a nuam in a beng var thlak hle mai. a chhunzawm tur rawn awm zel sela a duh awm hle mai.
Post a Comment